pfcg.org.pl 

O kosztach transakcyjnych i potrzebie analizy ekonomicznej w prawie handlowym

Przegląd Prawa Handlowego Nr 06/2004

Celem niniejszego artykułu jest zwrócenie uwagi na możliwość analizy przepisów kodeksu spółek handlowych z wykorzystaniem tzw. analizy ekonomicznej prawa, czyli kierunku, który opiera się na założeniu, że naczelną wartością realizowaną przez przepisy prawa powinna być efektywność ekonomiczna. Artykuł ukazuje podstawowe aspekty ekonomiczne związane z instytucjami prawa spółek oraz przedstawia głębsze omówienie tzw. kosztów transakcyjnych, które występują na gruncie stosunków prawnych regulowanych przez kodeks spółek handlowych.

Tezą artykułu jest pogląd, że efektywność ekonomiczna powinna być uwzględniana jako jedno z podstawowych kryteriów, zarówno w procesie tworzenia nowych przepisów prawa handlowego, jak i wykładni już istniejących. Analiza ekonomiczna w prawie handlowym jest w pełni zgodna z szeroko proponowanym w doktrynie poglądem o prymacie dynamicznej wykładni przepisów kodeksu spółek handlowych, ze szczególnym uwzględnieniem wykładni funkcjonalnej.
Ekonomia w prawie handlowym
Pojęcie oraz zakres prawa handlowego są nieustającym przedmiotem zainteresowania doktryny. Ogólnie przyjmuje się, że prawo handlowe jest częścią prawa gospodarczego prywatnego, które obejmuje swoim zakresem całość regulacji dotyczącej stosunków cywilnoprawnych w ramach obrotu gospodarczego. Tak więc jego rozumienie jest szersze od tradycyjnie pojmowanego prawa handlowego, przedmiotowo zawężonego do materii regulowanej przez nieobowiązujący już kodeks handlowy, czasami także utożsamianego z prawem spółek.
Choć zasady ekonomii są uniwersalne i znajdują zastosowanie nie tylko na obszarze działalności gospodarczej człowieka, w niniejszym artykule odnoszę się do prawa handlowego wyłącznie w wąskim rozumieniu prawa spółek jako przedmiotu regulacji kodeksu spółek handlowych. Ramy niniejszego artykułu wyznaczone są głównie przez problematykę związaną z dwoma rodzajami spółek kapitałowych - spółki z o.o. oraz spółki akcyjnej. O ile wyraźnie nie zaznaczono, przedstawione uwagi odnoszą się do obydwu rodzajów spółek, a odniesienie do uczestników spółki oznacza zarówno wspólników jak i akcjonariuszy odpowiedniej spółki prawa handlowego.
Przed ukazaniem podstawowych relacji ekonomicznych istniejących w ramach stosunków regulowanych przez prawo handlowe zasadne jest zwrócenie uwagi na dwa założenia, które, jak się wydaje, powinny leżeć u podstaw każdej regulacji odnoszącej się do tej materii.
Po pierwsze, prawo handlowe powinno wspierać przedsiębiorczość przy jednoczesnej ochronie bezpieczeństwa obrotu. Przedsiębiorczość jest to szczególna cecha ludzka rozumiana jako umiejętność dostrzegania potrzeb i doskonalenia pomysłów oraz gotowość do podejmowania ryzyka. Podstawowym celem każdego przedsiębiorcy jest zarabianie pieniędzy. Według ekonomistów, wszystkie decyzje przedsiębiorców dotyczące wielkości podaży i produkcji są podejmowane po to, aby zarobić tak wiele, jak to tylko możliwe. Cel ten zwany jest maksymalizacją zysku. Postulat bezpieczeństwa obrotu realizowany jest poprzez równoważenie interesów poszczególnych podmiotów, na których sytuację mają wpływ stosunki prawne powstające w oparciu o prawo handlowe - inwestorów, menedżerów, wierzycieli spółki oraz jej pracowników (ta ostatnia grupa pozostaje poza zakresem regulacji prawa handlowego).
Po drugie, normy prawa handlowego powinny sprzyjać nie tylko bezpieczeństwu obrotu, lecz także (a może przede wszystkim) jego wolności i szybkości. Zasada swobody działalności gospodarczej zapisana jest wprost w art. 20 Konstytucji. Na gruncie prawa handlowego zasada ta przejawia się swobodą prowadzenia działalności gospodarczej przez spółkę w granicach wyznaczonych przez prawo. Równie istotne jest założenie o swobodnej decyzji podejmowanej przez wspólników co do zainwestowania posiadanych przez siebie środków w dane przedsięwzięcie (spółkę) oraz przyjęcie na siebie jego ram instytucjonalnych wyznaczonych nie tylko przez przepisy prawa, ale również przez umowę bądź statut spółki (ewentualnie inne umowy zawierane przez wspólników).
Nie wchodząc w szczegóły prowadzonej ostatnio przez przedstawicieli doktryny dyskusji co do ustawowego zakresu pojęcia "przedsiębiorcy", należy stwierdzić, że zainwestowanie pieniędzy również jest formą uczestniczenia w obrocie gospodarczym. Oczywiście nie oznacza to, że każdy wspólnik albo osoba inwestująca kapitał, np. w zakup jednostek funduszu inwestycyjnego lub zakup akcji spółek notowanych w obrocie publicznym, uzyskuje tym samym status przedsiębiorcy w rozumieniu którejkolwiek z definicji legalnych funkcjonujących w naszym prawie. Oznacza to natomiast, że osoba taka podjęła samodzielną decyzję co do zainwestowania swoich pieniędzy w określony sposób i zgodziła się na przyjęcie na siebie określonego ryzyka ich utraty, które ma być rekompensowane przez oczekiwany zwrot na zainwestowanym kapitale. Przyjęcie na siebie statusu wspólnika jest takim samym przejawem autonomii woli, jak każde inne zachowanie człowieka zmierzające do wywołania skutków ekonomicznych i prawnych. W sensie ekonomicznym uczestnicy spółki kapitałowej biorą udział (pośrednio) w działalności gospodarczej. Natomiast sama spółka kapitałowa jest formą prawną tej działalności, której wyniki (zyski lub straty) mają wpływ na sytuację majątkową wspólników.
Założenia ta stanowią punkt wyjścia dla przedstawionych poniżej rozważań ukazujących naturę ekonomiczną niektórych zjawisk zachodzących w ramach stosunków regulowanych przez prawo handlowe.
Temat będący przedmiotem niniejszego artykułu zostanie przedstawiony na podstawie tzw. analizy ekonomicznej prawa (zwanej też ekonomiczną teorią prawa). Kierunek ten zajmuje się badaniem prawa oraz opisem jego instytucji i zjawisk w nim zachodzących z punktu widzenia zasad ekonomii i z wykorzystaniem narzędzi właściwych dla tej nauki. Istotą tego kierunku jest postrzeganie nauki prawa jako dziedziny interdyscyplinarnej, korzystającej z dorobku innych nauk społecznych.
Analiza ekonomiczna prawa zajmuje się teorią racjonalnego wyboru w świecie regulowanym przez prawo. Kierunek ten opisuje także sposoby tworzenia prawa i wpływ, jaki prawo wywołuje na postępowanie ludzi. W szczególności pozwala on na przewidywanie i określanie, w jaki sposób zmiana prawa wpłynie na postępowanie adresatów norm prawnych.
Podstawą analizy ekonomicznej prawa jest założenie o racjonalności wyborów dokonywanych przez ludzi. Zgodnie z nim, człowiek jako homo oeconomicus jest istotą racjonalną, dążącą do maksymalizacji swojej użyteczności w warunkach ograniczonej dostępności dóbr. Głównym postulatem analizy ekonomicznej jest, aby prawo (w szerokim rozumieniu) było efektywne, tzn. nie prowadziło do marnotrawstwa i zatracenia wartości ekonomicznej. Zgodnie z postulatem efektywności, analiza ekonomiczna pozwala na ocenę prawa i polityki jego stanowienia, oceniając wpływ danego rozwiązania prawnego na efektywność produkcji i alokacji dóbr, a w szczególności na wzrost zamożności społeczeństwa.
Przedstawiciele omawianego kierunku starają się stworzyć jednolitą teorię ekonomiczną prawa, która miałaby zastosowanie do wszystkich jego gałęzi. Zgodnie z nią, funkcją prawa jest ułatwienie działania mechanizmów wolnego rynku. Natomiast w tych przypadkach, w których następuje zakłócenie działania mechanizmów rynkowych, rolą prawa jest "naśladowanie wolnego rynku", tzn. zapewnienie osiągnięcia rezultatu, który zostałby osiągnięty, gdyby zakłócenia takie nie istniały.
Zasadnicza różnica między prawem handlowym a innymi gałęziami prawa polega na tym, iż w jego sferze działania rozum praktyczny (sumienie społeczne) sugeruje postępowanie ludzi z reguły natury specjalnie ekonomicznej, a nie etycznej przeważnie.

Pełna treść artykułu dostępna w wersji drukowanej (www.kik.com.pl)

drukuj     wyślij

do góry powrót