Systemy corporate governance a efektywność zarządzania spółką

Zalega K.
SGH, Warszawa, 2002

Streszczenie

Celem rozprawy doktorskiej pt. „Systemy corporate governance a efektywność zarządzania spółką” było określenie warunków efektywności mechanizmów corporate governance.

Rozdział własności od zarządzania oraz inne cechy spółek kapitałowych sprawiają, że konieczne jest zapewnienie efektywnego mechanizmu zapewniającego zgodność interesów inwestorów z celami zarządzania spółką. Efektywność corporate governance wyraża wpływ systemu corporate governance (poprzez dostępne mechanizmy) na jakość i efektywność zarządzania spółką. Efektywność zarządzania spółką rozumiana jest nie tyle jako jej rentowność, ale przede wszystkim jako jej elastyczność i innowacyjność, a w konsekwencji jej konkurencyjność. Efektywność ta określana jest nie tyle w kategoriach sprawności funkcjonowania spółki, ale widziana jest w coraz większym stopniu w kategoriach wpływu na jej wartość, a ta zgodnie z metodami wyceny wartości spółek czy grup kapitałowych w istotnym stopniu zależy od związków z otoczeniem i  perspektyw rozwojowych.

Główną tezą rozprawy było stwierdzenie, że otwartość praw własności (reżim przedsiębiorczości) oraz struktura własności determinują charakter celów stawianych przed korporacją oraz mierników oceny jej efektywności. Cele stawiane przed systemem corporate governance wynikają z celów korporacji zdefiniowanych w kontekście jej otoczenia, w tym całego systemu społeczno-gospodarczego. Realizacja celów korporacji określa stopień efektywności systemu corporate governance.

Efektywność corporate governance zależy nie tylko od czynników zależnych od inwestorów, kadry menedżerskiej i pracowników danego przedsiębiorstwa. Zależy ona w istotnym stopniu od ram instytucjonalnych ustroju gospodarczego, tj. instytucji prawnych i ekonomicznych obecnych w danej gospodarce. W zależności od charakteru (ustroju) gospodarki rynkowej, a w szczególności zakresu wolności gospodarczej i roli państwa w kształtowaniu procesów gospodarczych różne jest znaczenie instytucji prawno-formalnych i samoregulujących (rynkowych) w funkcjonowaniu systemu corporate governance.     

Fundamentalnym czynnikiem wprowadzenia w gospodarkach postkomunistycznych instytucji koniecznych dla efektywnego corporate governance jest szeroko rozumiana prywatyzacja gospodarki i rozwój rynku kapitałowego.

Dysertacja doktorska jest pracą o charakterze teoretycznym, modelowym jak i porównawczym. Głównym powodem takiego charakteru pracy doktorskiej jest potrzeba poznania działania narodowych systemów corporate governance wraz z całym spektrum oferowanych mechanizmów kontroli oraz warunków ich efektywności. Modelowy charakter pracy wynika z potrzeby systemowego, całościowego, instytucjonalnego podejścia do zagadnienia efektywności zarządzania spółką w okresie transformacji.

Postawione cele pracy osiągnięte zostały poprzez analizę i syntezę, zarówno elementarną opisującą instytucje i mechanizmy oraz cechy i elementy systemów corporate governance oraz przyczynową, tj. badającą związki między otoczeniem instytucjonalnym korporacji oraz cechami i elementami systemów corporate governance a ich efektywnością.

W części porównawczej pracy analizie poddano głównie systemy corporate governance w Stanach Zjednoczonych, Niemczech oraz Japonii. Dla gospodarek państw europejskich przyjęto generalnie jeden kontynentalny model systemu corporate governance nie poddając analizie występujących różnic w ramach tego modelu, a tym samym celowo nie rozróżniając narodowych systemów corporate governance w Europie. Praca nie zawiera badań corporate governance w ujęciu historycznym. W badaniach poświęconych efektywności systemów corporate governance autor skoncentrował się na współczesnych gospodarkach i korporacjach.

Dokonana w dysertacji doktorskiej analiza systemów corporate governance i stosowanych mechanizmów kontroli pozwoliła na sformułowanie następujących wniosków:

1. Cele korporacji i systemu corporate governance determinują sposób zarządzania spółką kapitałową.

Różnorodność zarówno celów korporacji, jak i samych systemów corporate governance i mierników ich efektywności determinują konieczność indywidualnego podejścia do analizy efektywności każdego systemu corporate governance w oparciu o instytucjonalny kontekst całego systemu społeczno-gospodarczego państwa.

2. System corporate governance, jego mechanizmy i efektywność są częścią całego systemu instytucjonalnego gospodarki, odzwierciedlającego charakterystyczne dla danego kraju czynniki i warunki ekonomiczne, socjopolityczne i kulturowe.

3. Problem nie polega więc na poszukiwaniu uniwersal­nego systemu corporate governance, modelu rady nadzorczej czy innych mechanizmów kontroli i nadzoru. Należy natomiast szukać odpowiedzi na pytanie, nie który, ale jaki system corporate governance z jakimi mechanizmami kontroli i w oparciu o jakie instytucje prawne i ekonomiczne lepiej służy interesom akcjonariuszy, restrukturyzacji przedsiębiorstwa i jego efektywności. Poszukiwanie i budowa efektywnego systemu corporate governance polega na wskazaniu i wzmacnianiu tych jego elementów, które w danych warun­kach są lub mogą okazać się najefektywniejsze, to znaczy w sposób skuteczny mogą wpływać na realizację stawianych przed korporacją celów.

4. Efektywność systemu corporate governance zależy od jakości instytucji prawnych i ekonomicznych oraz mechanizmów kontroli efektywności zarządzania spółką.

Analiza efektywności systemu corporate governance musi być prowadzona na płaszczyźnie instytucjonalno-instrumentalnej. Oznacza to, iż w celu określenia efektywności mechanizmów corporate governance należy oceniać je w oparciu o istniejące instytucje prawne i ekonomiczne danego systemu gospodarczego. Efektywność każdego systemu corporate governance determinowana jest istnieniem w systemie gospodarczym państwa instytucji prawnych i ekonomicznych, które same stanowią mechanizmy kontroli lub bezpośrednio warunkują działanie i efektywność innych. Przykładem tego jest rynek kapitałowy czy prawo spółek. Jedną z najważniejszych z tych instytucji jest system praw własności gwarantujący efektywne egzekwowanie nabytych praw. Brak takich instytucji prawno-gospodarczych w systemie gospodarczym uniemożliwia działanie mechanizmów corporate governance lub istotnie ogranicza ich efektywność.

5. W krajach przechodzących transformację prywatyzacja jest kluczowym czynnikiem budowy efektywnego systemu corporate governance.

Prywatyzacja jest fundamentalnym czynnikiem powstania koniecznych instytucji prawno-gospodarczych umożliwiających powstanie efektywnego systemu corporate governance. Prywatyzacja oznacza złożoną transformację społeczną i ekonomiczną, której celem jest zmiana sposobu zarządzania przedsiębiorstwami oraz rozwój rynku praw własności. Jest to proces zmierzający do zastąpienia biurokratycznych decyzji państwa w sprawach przedsiębiorstw konkurencją i me­chanizmami rynkowymi, które powinny stymulować procesy gospodarcze. Szeroko rozumiana prywatyzacja to liberalizacja systemu gospodarczego zapewniająca swobodę podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej, pobudzanie konkurencji i procesu zwiększającego efektywność innowacyjną i alokacyjną przedsiębiorstw oraz inwestorów. Sama prywatyzacja nie przesądza o stopniu liberalizacji i deregulacji gospodarki jako koniecznych czynnikach efektywności mechanizmów corporate governance i nie gwarantuje doskonałego działania systemu rynkowego. W państwach przechodzących transformację ustrojowo-gospodarczą prywatyzacja odgrywa jednak kluczową rolę w tworzeniu koniecznych instytucji mogących być oparciem dla systemu corporate governance.