pfcg.org.pl 

Nadzór wierzycielski banku nad przedsiębiorstwem: podstawy teoretyczne i badania empiryczne

Agnieszka Słomka
Katedra Międzynarodowych Studiów Porównowaczych SGH, , 2006

Niniejsza rozprawa doktorska[1] jest poświęcona nadzorowi wierzycielskiemu banku nad przedsiębiorstwem. Zagadnienie to nie było dotąd w Polsce przedmiotem całościowych opracowań. Dyskusje, które toczyły się w krajowej literaturze przedmiotu, koncentrowały się raczej na nadzorze właścicielskim oraz na tym, jak stworzyć ład korporacyjny z silnie rozwiniętym rynkiem kapitałowym. Tymczasem różnorodne analizy teoretyczne i empiryczne badaczy zagranicznych wskazują, że banki sprawują nadzór wierzycielski i mogą odgrywać poważną rolę w systemie nadzoru nad przedsiębiorstwem.

W Polsce – podobnie jak w innych w krajach postsocjalistycznych – po wycofaniu się państwa z kontroli nad sektorem produkcyjnym rozpoczęło się tworzenie nowego systemu nadzoru nad przedsiębiorstwem. Powoli rozwijał się rynek kapitałowy – giełda i rynek obligacji – który nie istniał w gospodarce rozdzielczo-nakazowej. Z kolei sektor bankowy był restrukturyzowany, a później prywatyzowany. Po ponad dekadzie różnorodnych przemian instytucjonalnych banki są lepiej rozwinięte niż rynek kapitałowy, co sugeruje, że ich znaczenie dla nadzoru nad przedsiębiorstwem jest większe niż drugiej instytucji systemu finansowego.

Przeprowadzając reformę systemu nadzoru nad przedsiębiorstwem kraje postsocjalistyczne korzystały, i nadal korzystają, z doświadczeń krajów o dojrzałej gospodarce rynkowej, stanowiących ważne źródło wiedzy i inspiracji. Z tych względów w niniejszej rozprawie przeanalizowano genezę i rozwój mechanizmów nadzoru banku nad przedsiębiorstwem w Niemczech i w Japonii, których system finansowy i nadzoru jest zdominowany przez sektor bankowy. Należy jednak zaznaczyć, że doświadczeń innych krajów nie można traktować jako gotowych rozwiązań. Banki w różnych krajach nie sprawują nadzoru nad przedsiębiorstwem w ten sam sposób. Różnorodność mechanizmów nadzoru wierzycielskiego wynika z odmienności uwarunkowań instytucjonalnych kraju, które wykształciły się pod wpływem różnych czynników ekonomicznych i politycznych.

W rozprawie doktorskiej podstawowym narzędziem, służącym zgromadzeniu wiedzy o nadzorze wierzycielskim, jest analiza instytucji. Jest to – jak podkreśla wybitny ekonomista R. Coase – użyteczna metoda badawcza wszelkich zjawisk ekonomicznych. W wykładzie przygotowanym z okazji wręczenia mu Nagrody Nobla w roku 1992 stwierdził, że „wartość czynników instytucjonalnych dla analizy ekonomicznej okazała się nieoceniona w reformowaniu gospodarki krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Krajom postsocjalistycznym doradza się wprowadzenie gospodarki rynkowej, ale bez odpowiednich przemian instytucjonalnych nie jest to możliwe. Gdybyśmy wiedzieli więcej o naszej własnej gospodarce, bylibyśmy w lepszej pozycji, aby je wesprzeć wiedzą ekspercką”.[2]

Głównym celem rozprawy doktorskiej jest sprawdzenie, czy charakter i zakres nadzoru wierzycielskiego zależy od uwarunkowań instytucjonalnych funkcjonowania banków. Przyporządkowano mu dwie tezy badawcze. Pierwsza otrzymała brzmienie, że po ponad dziesięciu latach transformacji systemowej w krajach postsocjalistycznych najbardziej zaawansowanych w procesie przechodzenia do gospodarki rynkowej zostały spełnione warunki instytucjonalne do sprawowania nadzoru wierzycielskiego przez bank nad przedsiębiorstwem. Ich doświadczenia mogą stanowić ważną lekcję nie tylko dla pozostałych krajów przeprowadzających reformy ustrojowe, ale i rynków wschodzących. Dotychczas w literaturze przedmiotu koncentrowano się na badaniu nadzoru banku nad przedsiębiorstwem w krajach o dojrzałej gospodarce rynkowej. W związku z tym niewiele miejsca poświęcono sprawdzeniu, czy banki w krajach postsocjalistycznych po rozległych przemianach instytucjonalnych sprawują nadzór wierzycielski i jakie są jego skutki. W rozprawie znalazły się analizy empiryczne tego zagadnienia przeprowadzone dla Polski. Sprawdzano prawdziwość tezy, że banki sprawujące nadzór wierzycielski są w stanie, poprzez redukcję asymetrii informacji, zmniejszyć ograniczenia dostępu przedsiębiorstwa do kapitału zewnętrznego.

Niniejsza rozprawa doktorska jest podzielona na dwie części. Pierwsza poświęcona jest omówieniu podstaw teoretycznych nadzoru wierzycielskiego. Na początku wyjaśniono pojęcie ładu korporacyjnego (corporate governance) i przedstawiono główne przyczyny wzrostu zainteresowania tym zagadnieniem. Następnie zdefiniowano jego szczególny przypadek nadzór wierzycielski. Poruszono również dwie ważne kwestie, jakimi są: zależność pomiędzy systemem finansowym kraju a systemem nadzoru nad przedsiębiorstwem oraz problem efektywności dwóch modeli ładu korporacyjnego: probankowego i prorynkowego. Drugi rozdział, składający się również na część pierwszą rozprawy, stanowi tło teoretyczne dla podjętych rozważań dotyczących roli banków w nadzorze nad przedsiębiorstwem. Wykorzystano w nim dorobek rozrastającego się nurtu nowej ekonomii instytucjonalnej. W świetle należących do tego nurtu teorii: kontraktów, agencji i ekonomii kosztów transakcyjnych wyjaśniono potrzebę sprawowania nadzoru wierzycielskiego w kategorii instytucji i bodźców.

Część druga rozprawy doktorskiej odnosi się do aspektów empirycznych nadzoru wierzycielskiego. Rozpoczyna ją rozdział trzeci, który skupia się na przedstawieniu, na przykładzie Niemiec i Japonii, zależności pomiędzy rozwojem systemu finansowego, w szczególności sektora bankowego, a możliwościami sprawowania przez bank nadzoru wierzycielskiego nad przedsiębiorstwem. Przeanalizowano w nim wpływ uwarunkowań instytucjonalnych na zaangażowanie się banków w nadzorowanie przedsiębiorstw. W rozdziale czwartym dokonano przeglądu dotychczasowych badań empirycznych nad nadzorem wierzycielskim i omówiono płynące z nich wnioski. Obejmują one analizy przeprowadzone zarówno dla krajów o dojrzałej gospodarce rynkowej, jak i dla rynków wschodzących. Piąty rozdział odnosi się do reform przeprowadzonych w sektorze bankowym w wybranych krajach postsocjalistycznych w okresie przechodzenia od gospodarki nakazowo-rozdzielczej do gospodarki rynkowej i do ich potencjalnych skutków dla zwiększenia roli banków w nadzorze nad przedsiębiorstwem. Ostatni rozdział dostarcza analiz empirycznych na temat nadzoru wierzycielskiego w Polsce. Wyłania się z nich wniosek, że banki nadzorujące dłużnika poprzez oddelegowanie do jego rady nadzorczej swojego przedstawiciela nie zdołały dotąd dostatecznie zredukować asymetrii informacji, a przez to ograniczenia dostępu przedsiębiorstwa do kapitału zewnętrznego nie zmniejszyły się.

W toku przygotowywania niniejszej rozprawy doktorskiej inspirującą pomoc stanowiły konsultacje i dyskusje, jakie autorka odbyła z Profesorem O. Williamsonem i jego współpracownikami oraz z Profesorem Ch. Harmem i jego zespołem podczas stażów zagranicznych na Uniwersytetach w Berkeley i w Muenster. Nieocenione wsparcie merytoryczne i twórczą atmosferę do pracy zawdzięcza autorka przede wszystkim promotorowi rozprawy doktorskiej Panu Prof. dr hab. Leszkowi Balcerowiczowi.

Spis Treści:

Rozdział I. Podstawowe pojęcia związane z nadzorem wierzycielskim

Rozdział II. Teoretyczne podstawy analizy nadzoru wierzycielskiego: nowa ekonomia instytucjonalna

Rozdział III. Nadzór wierzycielski na przykładzie Niemiec i Japonii

Rozdział IV. Nadzór wierzycielski w badaniach empirycznych

Rozdział V. Przemiany instytucjonalne a nadzór wierzycielski w wybranych krajach postsocjalistycznych

Rozdział VI. Nadzór wierzycielski w Polsce

---

[1] Praca nad niniejszą rozprawą była współfinansowana przez grant promotorski KBN nr 1 H02C 04226.

[2] Coase R: The Institutional Structure of Production, “American Economic Review”, 82, 1992 cytowane za O. Williamsonem: The New Institutional Economics, “Journal of Economic Literature”, 38, 2000.